Filosoferen over oorlogsdilemma’s: ‘De dood kan ook een verlossing zijn.’

In deze reeks delen we verrassende uitspraken van kinderen. Ze lijken misschien zeldzaam, maar komen vaker voor dan je denkt. De kunst is om ze te ontdekken en te durven erop in te gaan. Zo kom je samen tot verwondering en verdieping in het onderwijs.

Jip Zant heeft de Opleiding Kinderfilosofie gevolgd en werkt nu als kinderfilosoof. Ook filosofeert ze met kinderen vanuit Kleine Grote Denkers.

Ik mag mee op scouting weekend! Tachtig jongeren van verschillende scoutingverenigingen in Nederland zijn geselecteerd om bij te dragen aan de Nationale Dodenherdenking op de Dam. Tijdens hun voorbereidingsweekend mocht ik als kinderfilosoof een workshop geven waarin ik met hen filosofeerde over dilemma’s die je kunt tegenkomen in oorlogstijd. Als inhoudelijke voorbereiding zijn de scouts en zeekadetten ‘s middags naar Kamp Amersfoort geweest. Hier hebben ze verhalen gehoord over wat zich hier heeft afgespeeld tijdens de Tweede Wereldoorlog. ‘s Avonds blik ik met hen terug op wat ze hebben gezien en gehoord. Welke filosofische vragen roepen deze verhalen bij hen op?

We bespreken verschillende dilemma’s die je in oorlogstijd tegen kunt komen: Mag je stelen als je honger hebt? Als mensen geweld tegen jou gebruiken, mag je dan ook geweld gebruiken? De meesten vinden van wel. Geweld uit zelfbescherming is toegestaan. Om de discussie op gang te brengen breng ik een kleine verandering in: Wat als het niet over jou gaat, maar over iemand anders? Zou je geweld mogen gebruiken om iemand anders te redden of beschermen? Maakt het uit of je diegene kent? Hier blijken ze het al minder over eens te zijn.

Een jongen zegt dat hij denkt dat de dood ook een verlossing kan zijn. ‘Als je in zo’n nare situatie zit als kampgevangene, is doodgaan misschien soms beter dan blijven leven.’ De vraag rijst hoe je voor iemand anders kunt beslissen wat beter is. Een meisje is het hier niet mee eens. Zij vindt dat je altijd moet blijven vechten om te leven. Doodgaan is volgens haar altijd de slechtste uitkomst. ‘Maar als je doodgaat dan kom je tenminste in de hemel,’ redeneert een andere leerling. ‘Dat is toch sowieso beter dan leven als oorlogsgevangene?’

Ik vraag: ‘Hangt het af van je geloof? Als je gelovig bent kan doodgaan een verlossing zijn, maar is de drang om te overleven misschien groter als je niet gelovig bent? Of kan de dood ook voor ongelovigen een verlossing zijn?’

Ik vind het mooi om te zien hoe open de jongeren het ineens hebben over het effect van wel of niet gelovig zijn, en het effect daarvan in een oorlogssituatie. Geloof blijkt voor sommigen een extra steun te zijn in oorlogstijd. Iets wat mensen niet zomaar van je kunnen afnemen met geweld. En wat je dus kan beschermen als je zelf niks meer te zeggen hebt over je leven.

Jip Zant

Wil je ook filosoferen met kinderen en jongeren? Laat je verrassen in de Opleiding Kinderfilosofie. Velen gingen je voor en hebben er hun vak van gemaakt. 2026: We starten op 12 september met de Introductiedag: er is nog plek! De hele opleiding bestaat uit 8 trainingsdagen, verspreid over het schooljaar (ook los te boeken).